Stanowisko archeologiczne Beradz

Wracając  do Kultury Pucharów Dzwonowatych i znalezisk archeologicznych z tamtej epoki natrafiłem na szczegółowy opis stanowisk ze wsi Beradz w pracy Kultura pucharów dzwonowatych na Wyżynie Małopolskiej autorstwa Janusza Budziszewskiego i Piotra Włodarczaka.

Stanowisko archeologiczne

Stanowisko położone jest na południowo-wschodniej krawędzi wysoczyzny lessowej wznoszącej się nad doliną Kozinki, lewego dopływu Koprzywianki (tabl. i: A). według J. Żurowskiego (1932: 124) miejsce to nosiło nazwę „Niwa” lub „księżyzna”. w 1928 roku miejscowy rolnik (Stefan Murawski) natrafił tu podczas prac budowlanych na grób szkieletowy (grób 1). Ze zniszczonego obiektu odzyskano 10 naczyń. Jeszcze w tym samym roku Kazimierz Salewicz przeprowadził ratownicze badania wykopaliskowe, w wyniku których znalezione zostały dwa dalsze groby kultury pucharów dzwonowatych. Podczas badań natrafiono również na obiekty osadowe, które budziły wówczas wątpliwości w ocenie chronologicznej (Żurowski 1932: 146, 147). obecnie można je z pewnością uznać za jamy pochodzące z wcześniejszych faz neolitu. w 1959 roku Helena Burchard przeprowadziła na stanowisku badania weryfikacyjne. Nie doprowadziły one do odkrycia kolejnych grobów interesującej nas kultury.

Grób 1

szczegóły dotyczące konstrukcji obiektu są nieznane. wiadomo jedynie, że był to grób szkieletowy. razem z kośćmi ludzkimi wydobyto fragmenty 9 naczyń kultury pucharów dzwonowatych (1–9). w inwentarzu znalazła się również dolna część dużego naczynia o wyodrębnionym dnie (Żurowski 1932: 130). Jednak jest to zabytek mający formę nietypową dla interesującej nas kultury,
a w dodatku wykonany w nieco odmiennej technologii.

opis zabytków:

1. Zrekonstruowany z dużych fragmentów kubek o wyraźnie podkreślonym, ostrym załomie brzuśca. Ma szerokie, taśmowate ucho, łączące największą wydętość brzuśca z górną częścią szyjki. Naczynie zdobione jest
układem wątków tworzących dwie strefy ornamentu. w każdej z tych stref układ wątków jest analogiczny: zwielokrotnione poziome pasma odcisków radełkowych, przeplatane pasmem specyficznych, nierównych odcisków
w kształcie płomyka. Na odciskach tych widoczne są pozostałości białej inkrustacji. Naruszeniem „symetrii” ornamentyki jest brak jednego wątku odcisków radełkowych w części przywylewowej (widoczne są tu jedynie
dwa rzędy odcisków, podczas gdy wszystkie pozostałe pasma złożone są z wątków potrójnych) oraz przesunięcie ostatniego rzędu odcisków radełkowych nieco ku dołowi — w stronę dna naczynia. ucho zdobione dwoma pionowymi oraz jednym poziomym wątkiem odcisków radełkowych. Powierzchnia zewnętrzna koloru brązowego, równa, półmatowa. widoczne są na niej liczne ziarna domieszki piasku drobno- i średnioziarnistego. wymiary: H — 10,3 cm, ∅ wylewu — 12,6 cm, ∅ brzuśca — 11,4 cm, ∅ dna — 5,6 cm, grub. ścianek — 4–5 mm. tabl. ii: 1–1 oraz ryc. 4.

2. Duże fragmenty zdobionego kubka, o wyraźnie podkreślonym załomie brzuśca. Naczynie ornamentowane było prawdopodobnie w sposób analogiczny jak wyżej opisany zabytek, jednak brak części przywylewowej
uniemożliwia obecnie rekonstrukcję najwyżej położonej części układu zdobniczego. Niewielką różnicą był brak przesunięcia ostatniego wątku odcisków radełkowych w stronę dna kubka. widoczne są ślady białej inkrustacji wypełniającej wątki ornamentacyjne. Zachowane niemal w całości ucho zdobione jest analogicznie jak w przypadku wyżej opisywanego naczynia. Powierzchnia zewnętrzna koloru brązowego, równa, półmatowa,
miejscami lekko lśniąca. Przełom wyraźnie warstwowany, koloru szarego. w glinie obecna spora ilość drobnej domieszki mineralnej piasku oraz tłucznia. wymiary: H — 11,4 cm, ∅ wylewu — ok. 14,2 cm, ∅ brzuśca —
13,7 cm, ∅ dna — 6,8 cm, grub. ścianek — 4–5 mm. tabl. ii: 1–2.

3. Duże fragmenty zdobionego kubka o wyraźnie podkreślonym załomie brzuśca i lejkowatej szyjce. ucho nie zachowało się. układ zdobienia jest niemal identyczny jak w przypadku pierwszego z opisywanych naczyń.
Jedyną różnicą jest obecność dodatkowego — czwartego wątku odcisków radełkowych w ostatnim, dolnym paśmie ornamentu. Powierzchnia zewnętrzna koloru brązowego, równa, lekko lśniąca. Przełom trójbarwny: ceglasto-szaro-ceglasty. widoczna jest w nim spora ilość
domieszki drobnego piasku. wymiary: H — 11,3 mm, ∅ wylewu — 13,6 mm, ∅ brzuśca — 13,2 mm, ∅ dna — 6,1 mm, grub. ścianek — 4 mm. tabl. ii: 1–3.

4. Niezdobiony kubek o proilu łagodnie esowatym. Zaopatrzony w ucho, którego jedynym zachowanym śladem jest obecność fragmentów nasady nieco powyżej największej wydętości brzuśca. Powierzchnia zewnętrzna
koloru brązowego, równa, półmatowa. widoczne są na niej liczne bardzo drobne ziarna miki. w glinie obecna jest spora ilość domieszki drobnego piasku. wymiary: H — 8,9 cm, ∅ wylewu — 10,6 cm, ∅ brzuśca — 9,2 cm,
∅ dna — 6,3 cm, grub. ścianek — 4–5 mm. tabl. iii:1–4

5. Zrekonstruowany z kilku fragmentów mały niezdobiony kubek. Posiada esowaty profil, „załamany” nieco na granicy szyjki oraz brzuśca. ucho taśmowate umieszczone pomiędzy górną częścią brzuśca a wylewem.
Powierzchnia zewnętrzna koloru brązowego, równa, półmatowa. widoczne są na niej liczne, bardzo drobne ziarna miki. Przełom szary. w glinie obecna jest spora ilość domieszki drobnego piasku. wymiary: H — 12,7 cm, ∅ wylewu
— 10,4 cm, ∅ brzuśca — 10,9 cm, ∅ dna — 5,4 cm, grub. ścianek — 4 mm. tabl. iii: 1–5.

6. Zachowany w dużych fragmentach niezdobiony puchar o szyjce lejkowatej, dwustożkowym brzuścu i niewyodrębnionym dnie. Powierzchnia zewnętrzna koloru brązowego, równa, półmatowa, lekko popękana, z błyszczącymi
ziarnami bardzo drobnej miki. wymiary: H —14,9 cm, ∅ wylewu — 18,4 cm, ∅ brzuśca — 17,3 cm, ∅ dna — 8,4 cm, grub. ścianek — 5 mm. tabl. iii: 1–6

7. Zachowany w całości niezdobiony kubek o profilu esowatym. Zaopatrzony w taśmowate ucho, umieszczone pomiędzy górną częścią brzuśca a partią przywylewową. Powierzchnia zewnętrzna koloru brązowego, lśniąca,
pokryta warstwą angoby. Jej nierówność jest spowodowana obecnością licznych, dużych ziaren tłucznia kamiennego koloru różowego. Przełom szary, warstwowany. oprócz tłucznia widoczna jest w nim również spora ilość
domieszki piasku. wymiary: H — 8,6 cm, ∅ wylewu — 10,1 cm, ∅ brzuśca — 9,9 cm, ∅ dna — 5,7 cm, grub. ścianek — 4–5 mm. tabl. iii: 1–7.

8. kubek zaopatrzony we fragmentarycznie zachowane ucho, łączące krańce szyjki. Na granicy szyjki i brzuśca widoczna pojedyncza linia ryta. szyjka pionowa wyraźnie oddzielona od brzuśca. Brzusiec pękaty, o kształ-
cie dwustożkowym. wymiary: H — 7 cm, ∅ brzuśca — 9,2 cm, ∅ dna — 7 cm. tabl. iii: 1–8. Naczynia nie odnaleziono w zbiorach muzealnych — opis według J. Żurowskiego (1932: 129, tabl. XXV: 4).

9. czara niezdobiona, z zagiętą nieco do wewnątrz częścią wylewową. Powierzchnia zewnętrzna „bez połysku” (matowa?). wymiary: H — 10,5 cm, ∅ wylewu — 17 cm. tabl. iii: 1–9. Naczynia nie odnaleziono w zbiorach muzealnych — opis według J. Żurowskiego (1932: 129, tabl. XXV: 6).

Grób 2

wypełnisko obiektu stanowił niemal czysty żółty less. wskutek tego nie udało się ustalić zarysu wkopu grobowego. Na głębokości 80 cm od powierzchni ziemi odkryto pochówek kobiety w wieku senilis, ułożony na prawym boku. Był on zorientowany wzdłuż osi N–s, głową na s, z twarzą zwróconą w kierunku wschodnim. kończyny dolne zostały zgięte po kątem ostrym zarówno w stawie biodrowym, jak i kolanowym. kończyny górne zgięte w łokciach i zwrócone w stronę twarzy. w odległości 15 cm za miednicą znaleziono dwa naczynia (1–2). tabl. iV:A.

opis zabytków:

1. Zrekonstruowana z kilku fragmentów duża misa z lekko esowatym podcięciem, podkreślającym część przydenną. Pogrubiona krawędź wylewu jest poziomo ścięta i lekko wychylona na zewnątrz. Zdobiona jest ornamentem strefowym, złożonym z kilku rodzajów wątków zdobniczych, wykonanych metodą nakłuwania (motywy krokwiowe, odcisków krzyżujących się oraz prostych pasm ograniczających strefę zdobioną). Poniżej krawędzi wylewu znajdują się dwa małe otwory. Powierzchnia zewnętrzna koloru szarego, nierówna, półmatowa, „mączysta”. Przełom szary. widoczna jest w nim domieszka dużej ilości tłucznia kamiennego (koloru brązowego), o średnicy ziaren dochodzącej do 5 mm. wymiary: H — 7,7 cm, ∅ wylewu — 28,1 cm, ∅ dna — 13,1 cm, grub. ścianek — 7 mm, średnice otworów — 4 mm. tabl. iV: 2–1.

2. Zrekonstruowany z dużych fragmentów niezdobiony kubek, o esowatym profilu, z lekko podkreślonym załomem brzuśca. Zachował się jedynie fragment ucha, zaczepiony jedną nasadą na największej wydętości brzuśca.
Powierzchnia zewnętrzna koloru szarobrązowego, równa, półmatowa. widoczna jest na niej domieszka sporej ilości piasku i tłucznia kamiennego (średnio- i gruboziarnistego). Ponadto w glinie obecne są drobne ziarna miki (składnik naturalny?). wymiary: H — 10,0 cm, ∅ wylewu — 11,2 cm,
∅ brzuśca — 12,6 cm, ∅ dna — 5,2 cm, grub. ścianek — 4 mm. tabl. V: 2–2.

Grób 5

obiekt miał kształt w przybliżeniu prostokątny i wymiary 270 x 160 cm. Na głębokości 60 cm od powierzchni ziemi odkryto szkielet mężczyzny w wieku senilis, ułożony w pozycji skurczonej na lewym boku i zorientowany
wzdłuż osi N–s, z głową na N i twarzą skierowaną na e. Nogi silnie podkurczone (kąt prosty — ostry w stawie biodrowym oraz ostry w stawie kolanowym). kończyny górne zgięte w łokciach pod kątem zbliżonym do prostego, z przedramionami złożonymi przed klatką piersiową. większość wyposażenia — dwa naczynia (1–2), szydło kościane (3), narzędzie z kła dzika (4), dwa kamienne prostowniki strzał (6–7) i 6 odłupków krzemiennych — złożono w skupisku, na zachód od miednicy oraz nóg zmarłego (11–16). Pomiędzy tym skupiskiem a kośćmi nóg oraz miednicy znaleziono dwa krzemienne groty strzał (8–9). Pod lewym przedramieniem znajdowała się
kamienna płytka łucznicza, częścią wklęsłą zwrócona do kości (5). Przed czaszką na wysokości czoła znajdował się krzesak krzemienny (10). tabl. V: A.

Opis zabytków:

1. Zrekonstruowany niezdobiony kubek o profilu esowatym. Poprzez wyraźnie podkreślony załom brzusiec ma formę dwustożkową. wylew wyraźnie wychylony na zewnątrz. Zachowała się jedynie nasada ucha, usytuowana
nieco powyżej największej wydętości brzuśca. Powierzchnia zewnętrzna koloru szarobrązowego, równa, lekko lśniąca. obecne są na niej połyskujące ziarna bardzo drobnej miki. Przełom szary. widoczna jest w nim spora ilość domieszki piasku i tłucznia drobno-, średnio i gruboziarnistego (koloru szarego i białego). wymiary: H — 9,9 cm, ∅ wylewu — 12,6 cm, ∅ brzuśca — 13,7 cm, ∅ dna — 6,2 cm, grub. ścianek — 4–5 mm. tabl. V: 5–1.

2. Zrekonstruowane z kilku fragmentów naczynie — puchar lub kubek o łagodnie esowatym proilu. Brzeg naczynia miejscami płasko, a miejscami skośnie ścięty, szeroki na 12 mm. Powierzchnia zewnętrzna koloru
ciemnobrązowego. wymiary: H — 15,5 cm, ∅ brzuśca — l8 cm. tabl. V: 5–2. Zabytku nie odnaleziono w zbiorach muzealnych — opis według J. Żurowskiego (1932: 135, tabl. XXVii: 8).

3. słabo zachowane szydło z fragmentu zwierzęcej kości długiej. Posiada szpic oszlifowany dokładnie i dookolnie. wymiary: dł. — 82 mm, szer. u nasady — 9 mm. tabl. Vi: 5–9.

4. Narzędzie z kła dzika. kieł został rozłupany wzdłuż i zagładzony od strony wewnętrznej. wymiary: dł. — 69 mm, szer. u nasady — 22 mm. tabl. Vi: 5–8.

5. Płytka łucznicza wykonana z łupku o kolorze oliwkowo-brązowym.
wygładzona dokładnie na powierzchni wypukłej, a lekko na powierzchni wklęsłej. Na krańcach ma cztery, symetrycznie rozmieszczone, obustronnie nawiercane otwory. wymiary: dł. — 99 mm, szerokości krańców — 53 i 54 mm, szer. w części środkowej — 47 mm, grub. — 4 mm, średnice otworów 4–5 mm. tabl. Vi: 5–7.

6–7. Dwie kamienne osełki — prostowniki do strzał. wykonane z piaskowca średnioziarnistego, kwarcytowego, pochodzenia karpackiego. Jedno z narzędzi zachowane było w dwóch częściach (Żurowski 1932: tabl. XXVii:1). obecnie w zbiorach muzealnych znajduje się tylko jeden z tych fragmentów. wymiary osełek: 103 x 41 x 24 mm i 42 x 42 x 22 mm. tabl. Vi: 5–5,6.

8. Mały, krępy grot strzały o asymetrycznie trójkątnej, płytkiej wnęce w podstawie. wykonany z krzemienia czekoladowego (?). wymiary: dł. — 21 (?) mm, szer. — 16,3 (?) mm. tabl. V: 5–3. Zabytku nie odnaleziono w zbiorach
muzealnych — opis według J. Żurowskiego (1932: 135, tabl. XXVii: 3).

9. Mały, krępy grot strzały z płytką trapezowatą wnę- ką w podstawie. wierzchołek zapewne utrącony. wykonany z krzemienia czekoladowego (?). wymiary: dł. zachowana — 20,1 (?) mm, szer. — 19,2 (?) mm. tabl. V: 5–4. Zabytku nie odnaleziono w zbiorach muzealnych — opis według J. Żurowskiego (1932: 135, tabl. XXVii: 4).

10. omiażdżony na obu krańcach naciskacz/krzesak z noża sporządzonego z odłupka przeciwstawnego dwustronnym retuszem przykrawędnym obu boków. krzemień pasiasty. wymiary: dł. — 54,0 mm, szer. — 25,0 mm,
grub. — 6,0 mm, masa — 13,0 g. tabl. Vii: 5–10.

11. odłupek jednokierunkowy o cienkich krawędziach, mocno poszczerbionych zapewne w trakcie przechowywania. Piętka surowa. Naturalne, zeolityzowane powierzchnie stanowią ponad połowę strony wierzchniej oraz piętkę. krzemień świeciechowski. wymiary: dł. zachowana
— 35,5 mm, szer. zachowana — 23,0 mm, grub. (w połowie długości) — 3,5 mm, masa — 4,1 g. tabl. Vii: 5–12.

12. odłupek odbity po przeniesieniu kierunku rdzeniowania na bok. Piętka masywna — fragment dużego negatywu poprzedniej serii. w części wierzchołkowej zachowany fragment naturalnej, zeolityzowanej powierzchni.
krzemień kredowy narzutowy, dobrej jakości („rejowiecki”?), zapewne z tej samej bryły co dwa następne okazy. wymiary: dł. 40,0 mm, szer. 32,0 mm, grub. (w połowie długości) 3,5 mm, masa — 8,7 g. tabl. Vii: 5–11.

13. odłupek odbity po przeniesieniu kierunku rdzeniowania
na bok. Piętka masywna bez przygotowania. wzdłuż prawej krawędzi niewielki fragment naturalnej, zeolityzowanej powierzchni. krzemień kredowy narzutowy, dobrej jakości („rejowiecki”?), zapewne z tej samej
bryły co poprzedni i następny okaz. wymiary: dł. — 23,0 mm, szer. — 40,5 mm, grub. (w połowie długości) — 5,0 mm, masa — 5,2 g. tabl. Vii: 5–14.

14. odłupek jednokierunkowy. Piętka duża, z negatywami odbić poprzedniej serii. w części wierzchołkowej zachowany duży fragment naturalnej, zeolityzowanej powierzchni. krzemień kredowy narzutowy dobrej jako-
ści („rejowiecki”?), zapewne z tej samej bryły co dwa poprzednie
okazy. wymiary: dł. — 40,0 mm, szer. — 54,0 mm, grub. (w połowie długości) — 7,5 mm, masa — 16,0 g. tabl. Vii: 5–15.

15. odłupek przeniesiony. Piętka opracowana kilkoma odbiciami. krzemień czekoladowy. wymiary: dł. — 40,5 mm, szer. — 54,0 mm, grub. (w połowie długości) — 7,0 mm, masa — 15,5 g. tabl. Vii: 5–13.

16. odłupek jednokierunkowy. Piętka masywna bez przygotowania. wzdłuż wierzchołka i prawej krawędzi (na stronę spodnią) oraz na piętce fragmenty przełamów intensywnie spatynowanych sugerujące, że okaz odbito z reutylizowanego, starszego artefaktu. krzemień czekoladowy odmiany „Zele”. wymiary: dł. — 41,5 mm, szer. — 63,0 mm, grub. (w połowie długości) — 8,0 mm, masa — 24,0 g. tabl. Vii: 5–16.

Kategorie: Historia

Tagi: ,

Komentarze nieaktywne